Η ΖΩΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

(Το υλικό προέρχεται από το λογισμικό του ΥΠΕΠΘ για την Ιστορία του Γυμνασίου) 
 
«…Η πανήγυρις του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη έχει την ίδια σημασία που έχουν τα Παναθήναια στην Αθήνα και τα Πανιώνια στη Μίλητο και είναι η σημαντικότερη για τους κατοίκους της Μακεδονίας. Η πανήγυρις αρχίζει έξι μέρες πριν από τη γιορτή… Και δεν συρρέουν μόνον οι ντόπιοι και από τις γύρω περιοχές, αλλά από παντού, Έλληνες και ξένοι από την περιοχή του ποταμού Ίστρου και τη Σκυθική χερσόνησο, από την Καμπανία, την Ιβηρία αλλά και Κέλτες και άλλοι, πέρα από τις Άλπεις … Οι σκηνές σχηματίζουν δύο μακριές γραμμές και μέσα μπορείς να δεις ό,τι εμπόρευμα βάζει ο νους σου από υφάσματα και νήματα για ρούχα ανδρικά και γυναικεία, από τη Βοιωτία και την Πελοπόννησο αλλά και όσα φτάνουν από την Ιταλία με ελληνικά εμπορικά πλοία…Οι έμποροι φέρνουν τις πραμάτειες τους απευθείας από τις χώρες τους στη Θεσσαλονίκη αλλά εκείνοι από τη Μαύρη Θάλασσα τα στέλνουν στην Κωνσταντινούπολη και από εκεί φτάνουν εδώ φορτωμένα σε άλογα και μουλάρια…»               Ψευδο-Λουκιανός, Τιμαρίων, 12ος αιώνας  
 
 
ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ ΚΑΙ ΘΕΑΜΑΤΑ      

Η ψυχαγωγία αποτελούσε ένα από τα κύρια συστατικά στοιχεία της καθημερινότητας των Βυζαντινών. Βεβαίως, σε κάποιες περιπτώσεις, η ορθόδοξη εκκλησία παρενέβαινε θέτοντας όρια ή θεσπίζοντας απαγορεύσεις όταν θεωρούσε ότι μια μορφή διασκέδασης ήταν βλάσφημη, αλλά όλα αυτά καθόλου δεν εμπόδιζαν τους Βυζαντινούς από το να απολαμβάνουν τις μικρές χαρές της καθημερινότητας.

Βασικό κέντρο ψυχαγωγίας στους Βυζαντινούς χρόνους ήταν ο ιππόδρομος. Όλες σχεδόν οι μεγάλες πόλεις της αυτοκρατορίας διέθεταν ιππόδρομο., ενώ ξακουστός ήταν εκείνος της Κωνσταντινούπολης.

Ο Βυζαντινός ιππόδρομος συνδύαζε ποικίλα θεάματα. Οι Βυζαντινοί μπορούσαν να παρακολουθήσουν εκεί πλήθος θεαμάτων: ιππικούς αγώνες, θηριομαχίες (τα λεγόμενα θεατροκυνήγια), αγώνες μεταξύ μονομάχων (κατά τα ρωμαϊκά πρότυπα), αλλά και άλλα, λιγότερο αιματηρά θεάματα. Ακόμα, εκεί τελούνταν διάφορες θρησκευτικές πομπές, ενώ γίνονταν και δημόσιες τελετές ή πολιτικές συζητήσεις. Τα θεατρικά δρώμενα στον Ιππόδρομο περιορίστηκαν σταδιακά εξαιτίας της κριτικής που ασκούσαν οι καλλιτέχνες στα μέλη του κλήρου. Ωστόσο, οι αυτοσχεδιασμοί από μίμους, ακροβάτες και μουσικούς δεν έλειψαν ποτέ από τους δρόμους των μεγάλων πόλεων. Στους αριστοκρατικούς κύκλους ήταν συχνά τα συμπόσια, τα κυνήγια, η τζόστρα και το τζυκάνιον.

Οι λαϊκές μάζες στο Βυζάντιο διασκέδαζαν με διάφορα θεάματα στο δρόμο: με σκύλους, πιθήκους, αρκούδες, φίδια, αλλά και άλλα, περισσότερο εξωτικά ζώα (ελέφαντες, ρινόκερους, καμήλες), που τα περιέφεραν οι κύριοί τους (συνήθως τσιγγάνοι) και εκτελούσαν διάφορα νούμερα, με σχοινοβάτες, θαυματοποιούς και χορευτές, αλλά και με παραστάσεις κουκλοθέατρου, που δεν ήταν άγνωστο στο Βυζάντιο. Ακόμα, τα μέλη των λαϊκών στρωμάτων διασκέδαζαν σε λαϊκές ταβέρνες, τα καπηλειά, με κρασί και χορευτικά θεάματα.Οι μεγάλες θρησκευτικές γιορτές έδιναν την ευκαιρία για την οργάνωση πανηγύρεων. Επρόκειτο για γιορτές που είχαν και εμπορικό χαρακτήρα και που γίνονταν συχνά κοντά σε κάποιο ναό, συνήθως έξω από τις πόλεις, σε ανοικτό χώρο, όπου στήνονταν πρόχειρα παραπήγματα και σκηνές. Από τις σημαντικότερες ήταν αυτή της Τραπεζούντας, των Χωνών της Φρυγίας και τα Δημήτρια της Θεσσαλονίκης.

 ΥΔΡΕΥΣΗ ΚΑΙ ΛΟΥΤΡΑ
 

υπογεια κινστερνα στη Κων/λη

Μια από τις κυριότερες φροντίδες των Βυζαντινών ήταν η εξασφάλιση καθαρού νερού. Το ενδιαφέρον τους αυτό συνδέεται όχι μόνο με το θέμα της καθαριότητας και της υγιεινής αλλά και με στρατηγικούς λόγους: για τις βυζαντινές πόλεις, που αντιμετώπιζαν συχνά επιδρομές και μακροχρόνιες πολιορκίες ήταν ζωτικά για την αντίστασή τους τα επαρκή αποθέματα νερού. Συνήθως, το νερό έφτανε στις βυζαντινές πόλεις από τις πηγές του με μεγάλες τοξωτές κατασκευές, τα υδραγωγεία, τμήματα των οποίων σώζονται έως σήμερα σε διάφορες περιοχές.

Αφού έφτανε στην πόλη, το νερό συγκεντρωνόταν σε μεγάλες δεξαμενές, τις κινστέρνες, και διοχετευόταν με πήλινους αγωγούς σε δημόσιες κρήνες ή στα σπίτια. Εκτός από τα νερά που προέρχονταν από πηγές, οι Βυζαντινοί αξιοποιούσαν και το νερό της βροχής. Γι’ αυτό το λόγο, πολλά σπίτια διέθεταν στέρνες, δηλαδή δεξαμενές για τη συλλογή βρόχινου νερού.

Το νερό συνδεόταν άμεσα και με την ατομική καθαριότητα και υγιεινή. Τα βαλανεία, όπως λέγονταν τα λουτρά, ήταν δημόσια ή ιδιωτικά. Τα δημόσια λουτρά (που δεν έλειπαν από καμία πόλη της αυτοκρατορίας) ήταν κτίσματα επιβλητικά, κατά τα ρωμαϊκά πρότυπα, με πολυτελή εσωτερικό και εξωτερικό διάκοσμο. Οι κύριοι χώροι τους ήταν, όπως και στην αρχαιότητα, το αποδυτήριον, το ψυχρολούσιον, το χλιαρολούσιον και το θερμόν. Σε όσα λουτρά ακολουθούσαν ακόμη τα ρωμαϊκά πρότυπα, υπήρχε και χώρος εφίδρωσης και χώροι για κοινωνική συναναστροφή. Σε όλες αυτές τις εγκαταστάσεις οι άνδρες είχαν ελεύθερη είσοδο όλη τη μέρα, ενώ οι γυναίκες μόνο το βράδυ.Παρά τη μείωση του αριθμού τους σταδιακά από τον 6ο αιώνα, τα λουτρά συνέχισαν να αποτελούν σημαντικό δημόσιο χώρο μιας πόλης και συνδέθηκαν κυρίως με τον ιαματικό ρόλο του νερού.

 ΣΠΙΤΙΑ
 
Η βυζαντινή κατοικία ενσωμάτωσε πολλά προγενέστερα αρχιτεκτονικά στοιχεία. Η μορφή των βυζαντινών σπιτιών, που γνώρισε πολλές παραλλαγές καθοριζόταν από την οικονομική κατάσταση του ιδιοκτήτη, τη μορφολογία του εδάφους και φυσικά το διαθέσιμο χώρο.

Έτσι, υπήρχαν τόσο πολυτελείς επαύλεις όσο και φτωχικά σπίτια, ενώ διαφορές παρατηρούμε και ανάμεσα στα αστικά σπίτια και στα σπίτια της υπαίθρου.

Κατά τους Βυζαντινούς χρόνους, τα σπίτια είχαν συνήθως έναν ή δύο ορόφους, χωρίς όμως να λείπουν τα τριώροφα ή και τα πολυώροφα κτίσματα (αναφέρεται, μάλιστα, ότι κατά τη βασιλεία του Θεοδόσιου υπήρχαν στην Κωνσταντινούπολη και σπίτια με εφτά ή εννιά πατώματα), συνήθεια ρωμαϊκής καταγωγής.

Οι περισσότερες κατοικίες διέθεταν στέρνες στα ισόγεια ή χώρους για τα ζώα, ενώ το κυρίως δωμάτιο βρισκόταν στον όροφο. Χωρίσματα από ελαφρά υλικά (ξύλο, καλάμια) διαιρούσαν τους ενιαίους χώρους σε μικρότερα δωμάτια, ενώ το φως έφτανε μέσα στο σπίτι από τα παράθυρα, στα οποία προσάρμοζαν κατάλληλα πλαίσια ώστε δέχονται μικρά τζάμια οκταγωνικά ή ορθογώνια.Για τον εξοπλισμό των σπιτιών με κινητά αντικείμενα μαθαίνουμε από τις παραστάσεις ή τις γραπτές πηγές, καθώς τα φθαρτά υλικά κατασκευής τους δεν επέτρεψαν τη διατήρησή τους.

Όπως και το ίδιο το οίκημα έτσι και η επίπλωση και η οικοσκευή του καθοριζόταν από την οικονομική κατάσταση του ιδιοκτήτη. Τα συνηθέστερα υλικά κατασκευής των σκευών ήταν το γυαλί, ο πηλός, ο χαλκός, τα όστρακα και το ξύλο για τους πιο φτωχούς και τα πολύτιμα μέταλλα (χρυσός, ασήμι)

Αργυρός επίχρυσος αμφορέας

 ή το ελεφαντόδοντο για τους πλούσιους. Βασικά στοιχεία της βυζαντινής επίπλωσης ήταν τα «κλινάρια», ή «κραββάτια» ή «κρεββάτια», με στρώματα από άχυρο (για τους φτωχούς) και πούπουλο χήνας (για τους πιο εύπορους), οι «τάβλαι» (τα τραπέζια), τα «σελλία» ή «σκαμνία» (τα δικά μας σκαμνιά). Το δάπεδο καλυπτόταν από τα «επεύχια» ή «τάπητες» (χαλιά), ενώ το εσωτερικό του σπιτιού διαιρούνταν από τα «βήλα» (παραπετάσματα), υφάσματα που χρησιμοποιούνταν σαν εσωτερικές πόρτες.

Τέλος, ο φωτισμός γινόταν με λυχνάρια, κανδήλες, πολυκάνδηλα ή κεριά…..

ΓΕΥΜΑ

Οι Βυζαντινοί έτρωγαν τέσσερις φορές την ημέρα. Το πρωινό («πρόγευμα» ή «πρόφαγον»), το μεσημεριανό («μεσημβρινόν» ή «άριστον»), το απογευματινό («δειλινόν» ή «δείλη»), και το βραδινό («δείπνος» ή «δείπνον»). Κύρια, ωστόσο, γεύματα, ήταν το άριστον και το δείπνον.

Τα σκεύη ήταν ξύλινα, πήλινα ή, στα πλουσιότερα σπίτια, μεταλλικά. Οι περισσότεροι έτρωγαν με τα χέρια, ή κουτάλια και μαχαίρια, ενώ τα «περόνια» (τα δικά μας πιρούνια) κάνουν την εμφάνισή τους τον 10ο αιώνα… Μετά το δείπνο, έπλεναν τα χέρια τους σε ειδικό σκεύος, το χερνιβόξεστο και τα σκούπιζαν με τα «χειρόμακτρα», όπως λέγονταν οι πετσέτες για τα χέρια.

Απαραίτητο συμπλήρωμα του γεύματος ήταν το κρασί (λευκό, ή κόκκινο, αλλά και ρετσίνα, που δεν ήταν άγνωστη στο Βυζάντιο), που συχνά σερβιριζόταν νερωμένο με ζεστό νερό, που θεωρούνταν δείγμα πολυτέλειας. Η μπύρα πρέπει να είχε γίνει δημοφιλής γύρω στον 9ο-10ο αιώνα σε κάποιες περιοχές, όπως η Πελοπόννησος και η Θεσσαλονίκη. Δημοφιλή επίσης ήταν και τα διάφορα ποτά που περιείχαν μέλι. Τέτοια ήταν το «οινόμελι», με βάση το κρασί, και το «υδρόμελι», με βάση το νερό.

ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΣΠΙΤΙΟΥ

Υφάντρες

Στον βυζαντινό κόσμο, η φροντίδα του σπιτιού αποτελούσε ασχολία, αποκλειστικά και μόνον, των γυναικών. Σύμφωνα με τις κρατούσες αντιλήψεις εκείνης της εποχής, ήταν υποτιμητική για τον άνδρα η ενασχόληση με οποιαδήποτε οικοκυρική εργασία.

 
Έτσι, οι γυναίκες στο Βυζάντιο είχαν τη φροντίδα του σπιτιού, παρόλο που μερικές εργάζονταν και έξω απ’ αυτό. Μια γυναίκα μπορούσε να υφαίνει επ΄αμοιβή (υφάντρα ή ανυφάντρα), να πουλάει κρασί (οινοπώλις), να πουλάει κρασί ή να διευθύνει καπηλειό, να πουλάει φρούτα και λαχανικά.Υπήρχαν όμως και ορισμένα επαγγέλματα που απαγορεύονταν στις γυναίκες. Ήταν εκείνα που σχετίζονταν με οποιαδήποτε αστική ή δημόσια λειτουργία. Για το λόγο αυτό μια Βυζαντινή δεν μπορούσε να γίνει ούτε δημόσιος άρχων ούτε δικηγόρος.

Εκτός από το μαγείρεμα και την καθημερινή λάτρα, οι Βυζαντινές στο σπίτι ύφαιναν τα υφάσματα που χρειαζόταν κάθε νοικοκυριό. Το γνέσιμο, η ύφανση ή το κέντημα απασχολούσαν όλες τις γυναίκες, όχι μόνο στα λαϊκότερα, αλλά και στα ανώτερα στρώματα, ακόμη και μέσα στο παλάτι.

Οι πιο ευκατάστατες γυναίκες μάλιστα, που ήταν απαλλαγμένες από άλλες οικοκυρικές ασχολίες, αφιέρωναν στην υφαντική ένα μεγάλο μέρος του χρόνου τους. Διατηρήθηκαν και έφτασαν ως τις μέρες μας παραστάσεις γυναικών που γνέθουν ή υφαίνουν, κυρίως σε μικρογραφίες χειρογράφων. Τα υφάσματα που παράγονταν στο σπίτι ήταν συνήθως μάλλινα, και πιο σπάνια λινά ή βαμβακερά.

ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ  ΣΤΙΓΜΕΣ

Ο γάμος αποτελούσε για τους Βυζαντινούς σημαντικότατο γεγονός στη ζωή τους και η γαμήλια τελετή ταυτίστηκε σταδιακά με την ευλογία από την εκκλησία (η οποία καταδίκαζε την ελεύθερη συμβίωση, συνήθεια που υπήρχε και στο Βυζάντιο). Περιελάμβανε τα έθιμα του στεφανώματος, της ανταλλαγής δακτυλιδιών και της προσφοράς της νυφικής ζώνης, η οποία αποτελούνταν από πλακίδια ή δίσκους διακοσμημένους με παραστάσεις.

Στέφανα Γάμου

Ο νόμος, αλλά και οι επικρατούσες αντιλήψεις περί ηθικής, απαγόρευαν το γάμο μεταξύ συγγενών, με αιρετικούς, με Εβραίους, ή με μέλη διαφορετικής κοινωνικής τάξης, ενώ εκείνοι που είχαν τον πρώτο λόγο στην επιλογή συζύγου ήταν οι γονείς, και μάλιστα ο πατέρας. Στην επιλογή αυτή πολλές φορές ζητούσε τη μεσολάβηση μιας κουρκουσούρας, της δικής μας προξενήτρας, η οποία προσέφερε τις υπηρεσίες της με αντάλλαγμα, συχνά το ένα εικοστό της προίκας και της προγαμιαίας δωρεάς.. Υπήρχε χρηματική εγγύηση για την τήρηση της υπόσχεσης γάμου, ενώ η γυναίκα έχανε την προίκα της αν ζητούσε διαζύγιο.

Βασικός σκοπός του γάμου ήταν η απόκτηση παιδιών. Τα παιδιά γεννιόνταν συνήθως στο σπίτι με τη βοήθεια συγγενών ή μαίας (τα μαιευτήρια, πάντως, δεν ήταν άγνωστα, κυρίως στη Βυζαντινή πρωτεύουσα). Ιδιαίτερα σημαντική θεωρούσαν τη γέννηση των αρσενικών παιδιών. Η γέννηση κοριτσιού δεν ήταν ευχάριστο γεγονός, αφού δε θα διατηρούσε το όνομα της οικογένειας, ενώ θα επιβάρυνε οικονομικά τους γονείς της για να της εξασφαλίσουν προίκα. Τα βρέφη απογαλακτίζονταν στην ηλικία των δύο ή τριών ετών, οπότε και βαφτίζονταν. Ο ανάδοχος αναλάμβανε την πνευματική τους καθοδήγηση.

 Η ΘΕΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ

βυζαντινή κούκλα

Ο σεβασμός προς τα παιδιά, όπως αυτός αναγνωρίζεται στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες, ήταν μάλλον άγνωστος στα βυζαντινά χρόνια. Η νομοθεσία του Βυζαντίου έδινε στους γονείς πλήρη εξουσία επί των παιδιών τους: μπορούσαν να τα τιμωρούν σωματικά, να τα βάζουν να εργάζονται εντός και εκτός σπιτιού, να τα ευνουχίζουν ή να τα πωλούν (εκτός από περιόδους που το απαγόρευε ρητά ο νόμος) και να επιλέγουν τους ή τις συζύγους τους.

Κατά τους Βυζαντινούς χρόνους, δεν υπήρχε κάποιο ενιαίο πλαίσιο που να ορίζει την εκπαίδευση των παιδιών όπως την ξέρουμε στις μέρες μας. Το αν ένα παιδί θα πήγαινε σχολείο, το πότε θα πήγαινε σχολείο, το τι θα μάθαινε στο σχολείο, όλα καθορίζονταν από την κοινωνική τάξη των γονέων αλλά και από την παράδοση. Τα περισσότερα παιδιά λάμβαναν κάποια στοιχειώδη εκπαίδευση μέσα στο σπίτι. Συχνά οι ίδιοι οι γονείς φρόντιζαν να τους μάθουν γραφή και ανάγνωση, ενώ τα περισσότερα αγόρια μαθήτευαν από νωρίς κοντά σε τεχνίτες, συνήθως τους πατεράδες τους.

Λίγα ήταν εκείνα τα παιδιά -και μάλιστα αποκλειστικά και μόνο αγόρια- που οι γονείς τους είχαν την οικονομική δυνατότητα να τα στέλνουν σε σχολείο. Στο Βυζάντιο δεν υπήρχε κρατική μέριμνα για την κατώτερη εκπαίδευση κι έτσι τις περισσότερες φορές, με δεδομένο ότι οι περισσότεροι δάσκαλοι ήταν κληρικοί, την ευθύνη της είχε η εκκλησία. Τα μαθήματα γίνονταν σε μικρά δωμάτια στον περίβολο εκκλησιών ή σε μοναστήρια. Η εκπαίδευση βασιζόταν, συνήθως, στην εκμάθηση ανάγνωσης και γραφής και στη μελέτη αποσπασμάτων από κλασικά και εκκλησιαστικά κείμενα (από το σχολικό πρόγραμμα απουσίαζε παντελώς η γυμναστική, αφού κατά τα χριστιανικά ιδεώδη κύριο μέλημα της εκπαίδευσης ήταν η καλλιέργεια της ψυχής, όχι του σώματος). Οι σχολικές ποινές ήταν πολλές και ποικίλες: από την επίπληξη, τη νηστεία, την αποβολή, μέχρι και τη σωματική τιμωρία. Υπήρχαν όμως και περιπτώσεις (και αυτό αφορά κυρίως τα παιδιά των πλουσίων) που το παιδί δεν πήγαινε σχολείο, αλλά εκπαιδευόταναπό δασκάλους στο σπίτι.

Λίγα λόγια τώρα για τα παιδικά παιχνίδια των Βυζαντινών. Για τα μωρά και τα νήπια, τα δημοφιλέστερα ήταν τα σείστρα (από το σείω=κουνώ), η σημερινή κουδουνίστρα, και ο καλαθίσκος, μικρό καλάθι στο οποίο τοποθετούσαν παιχνίδια ή μεταχειρίζονταν το ίδιο σαν παιχνίδι.

Τα παιχνίδια των αγοριών ήταν ομαδικά και επιτραπέζια και γίνονταν και εκτός σπιτιού. Τα περισσότερα από τα παιχνίδια αυτά παίζονται ακόμα σε όσα μέρη τα παιδιά διαθέτουν ελεύθερο χώρο: στρατιωτάκια, κυνηγητό, κρυφτό και άλλα. Εκτός αυτών, τα αγόρια έπαιζαν με πήλινα αλογάκια και αμάξια, με σβούρες ή κατασκεύαζαν με χώμα σπιτάκια. Τα κορίτσια έμεναν στο σπίτι και έπαιζαν με κέρινες, πήλινες ή γύψινες κούκλες, τα νινία

 

ΕΡΓΑΣΙΕΣ

1. Αφού συλλέξετε όσες πληροφορίες σας δίνονται εδώ, αλλά και όσα αναφέρονται στο βιβλίο σας να παρουσιάσετε συνολικά ό,τι αφορά τη γυναίκα στο Βυζάντιο (εκπαίδευση, εργασία, γάμος, κοινωνική θέση).

2. Σε ποια περίπτωση θεωρείς ότι λειτουργούσε περισότερο η φαντασία των παιδιών, όταν διάσκέδαζαν με τα βυζαντινά παιχνίδια ή σήμερα;  

3. Αφού διαβάσετε το παράθεμα του Τιμαρίωνα στην αρχή της σελίδας να εντοπίσετε στον ιστορικό χάρτη της αίθουσας από που ξεκινούν και που φτάνουν λαοί και εμπορεύματα κατά τη διάρκεια του εορτασμού του αγίου Δημητρίου.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: